POTRZEBY PSYCHICZNE DZIECI I ICH ZASPOKAJANIE

       W różnych okresach życia i rozwoju dziecka różne jego potrzeby wysuwają się na pierwszy plan. W pierwszych miesiącach i latach największą rolę odgrywają potrzeby elementarne, biologiczne, wrodzone, należą do nich:

      -potrzeba oddychania,

      -potrzeba pożywienia i wody,

      -potrzeba snu,

      -potrzeba odpowiedniej temperatury otoczenia,

      -potrzeba unikania bólu.

U noworodka ujawniają się ujawniają się także potrzeby psychiczne np.

      -bliskości osób dorosłych,

      -kontaktu z nimi,

      -serdeczności, miłości.

 Na bazie potrzeb pierwotnych- biologicznych powstają stopniowo potrzeby wtórne- psychiczne. W procesie rozwoju dochodzi do powiązań potrzeb biologicznych z psychicznymi i powstają tzw. psychofizyczne.

NP. Noszenie ubrania początkowo po to, aby uchronić ciało przed niekorzystnymi zmianami temperatury, w późniejszym wieku zwraca się większą uwagę na wygląd estetyczny odzieży, modny krój co za przyczyną takich sformułowań jak:

     „Jaki masz ładny sweterek”

     „Jak ci ładnie w tej bluzeczce”

pozwala zaspokoić potrzebę zwracania na siebie uwagi, budzenia zainteresowania otoczenia, nawiązania i utrzymania z nim kontaktu.Jeśli ubieramy się tak, aby dostosować swój wygląd do środowiska zaspokajamy potrzebę przynależności. Kupowanie i noszenie kosztownej odzieży może nawiązywać do potrzeby posiadania.

            Rodzice są pierwszymi osobami zaspokajającymi potrzeby dziecka. Nie wszyscy ludzie mają takie same potrzeby, taką samą ich liczbę. To czy potrzeby psychiczne są bogatsze lub uboższe, mniej lub bardziej zróżnicowane zależy od:

            -warunków życia,

            -wpływów środowiska,

            -oddziaływania wychowawczego,

            -indywidualnych właściwości.

PODZIAŁ POTRZEB

1.BIOLOGICZNE

2.PSYCHICZNE

Rola dorosłych w zaspokajaniu potrzeb dziecka zmienia się w toku jego rozwoju, zawsze jednak jest bardzo istotna. W miarę jak dziecko rośnie i staje się bardziej samodzielne rola dorosłych ulega zmniejszeniu. Jednak dorosła młodzież jest w znacznym stopniu uzależniona od dorosłych, np. chcąc zaspokoić potrzebę obcowania z rówieśnikami muszą uzyskać zgodę od rodziców na np. wyjście na dyskotekę, zorganizowanie prywatki.

W JAKI SPOSÓB POWSTAJĄ NOWE POTRZEBY?

-przez wzmacnianie i nagradzanie,

-przez naśladownictwo, np. nastolatki interesują się muzyką bez względu na uzdolnienia muzyczne, do słuchania muzyki potrzebny jest im sprzęt i wtedy chcą zrealizować nowo powstałą potrzebę posiadania.

CHARAKTERYSTYKA POTRZEB

1.BIOLOGICZNE

-p. pożywienia – troska o właściwe odżywianie, nawyki żywieniowe wytworzone

w dzieciństwie są bardzo trwałe i trudne do przekształcenia w wieku dojrzałym. A więc:

-nie podsuwajmy dziecku co parę godzin czekoladki, ciasteczka, lizaka,

-nie wyrażajmy naszej radości z tego, że tak dużo waży.

-p. oddychania – dotlenienia

-przebywać jak najwięcej na powietrzu,

-odbierać dziecko z przedszkola piechotą,

-spacerować z dzieckiem.

-p. odpoczynku - snu

-zapewnić dziecku osobne posłanie,

-troszczyć się , aby dziecko spało wystarczającą ilość godzin.

Wydawałoby się, że regulowanie snem dziecka wypływa z naszych własnych wygód i dobrze byłoby gdyby dziecko spało więcej, jednak „ululanie” go do snu wymaga znacznego zachodu: trzeba czytać bajki ,opowiadać i wtedy łatwo z tego rezygnujemy    co wykorzystuje dziecko.

Przyczyny niedostatecznego zaspokajania dziecięcej potrzeby snu:

-brak rodzicom czasu, aby dziecko położyć wcześnie do snu;

-brak dziecku w ciągu dnia czasu do przebywania z dorosłymi, domagają się żeby przy  łóżku była matka lub ojciec i wywiązuje się dyskusja,

-telewizor w pokoju, w którym śpi dziecko lub rytuał oglądania przez rodzinę np. seriali,

-niedostateczne uświadomienie sobie, jak ważne jest zaspokojenie potrzeby snu: wpływa  to na koncentrację uwagi – gorsze wyniki w nauce, pracy.

2.PSYCHICZNE

-p. bezpieczeństwa

Zaburzają p. bezpieczeństwa sytuacje lękowe, np. lęk przed bólem, np. zastrzykiem; lęk przed niebezpieczeństwem fizycznym, np. przed wypadkiem, którego dziecko mogło być świadkiem; lęk przed utratą miłości rodziców, kiedy rodzice często powtarzają: „Jak będziesz niegrzeczny, przestanę cię kochać”

Wiele sytuacji może wywołać lęki ,np.

-rodzice gniewają się, gdy dziecko guzdrze się przy jedzeniu, a oni się śpieszą,

-dziecko boi się kąpieli, bo ostatnio woda była np. za zimna, a rodzice tego nie sprawdzili.

Ta sama sytuacja, która jednym przynosi przyjemne, miłe doznania u innych powoduje przeżycia lękowe, zagrożenie poczucia bezpieczeństwa.

Jak zaspokajać p. bezpieczeństwa?

-podnosić samoocenę dziecka mówiąc:

„Jesteś odważny, niczego się nie boisz, co tam dla ciebie zastrzyk” 

„Wszystko umiesz, poradzisz sobie z każdym najtrudniejszym zadaniem”        

-przemawiać do dzieci głosem spokojnym, kojącym, dodającym otuchy,         

-stosować więcej ocen pozytywnych niż negatywnych, miłości, akceptacji, pozytywnych uczuć, żeby dziecko mogło tworzyć swój obraz,                          

-dziecko buduje swoją samoocenę nie tylko na opiniach werbalnych               

-słownych, lecz także na konkretnych doświadczeniach.

Dlatego musi mieć okazję do przekonania się czy umie poradzić sobie w różnych sytuacjach, a więc nie należy wyręczać swoich dzieci.

Jakie czynniki decydują o tym, czy rodzina zaspokaja p. bezpieczeństwa?

-własne miejsce do nauki i zabawy                                                                           

-stabilność środowiska rodzinnego [częste zmiany miejsca zamieszkania- za pracą],

-rozstanie z osobami najbliższymi- im mniejsze dziecko, tym bardziej to przeżywa ponieważ potrzebuje opieki, ich obecności, np. pójście matki do pracy, pójście dziecka do żłobka, przedszkola, pobyt dziecka w szpitalu powstaje tzw. zespół  reakcji zwany „chorobą szpitalną”

-utrata osób najbliższych,  np. rozwody,

-pojawienie się w domu kogoś nowego, np. babcia, narodziny młodszego rodzeństwa,

-niespokojna atmosfera w rodzinie, częste konflikty,

-rygorystyczny stosunek do dziecka w sprawie porządku [jeżeli jeszcze dziecko się nie pobawiło] , grzeczności, spokojnego zachowania; rodzice żądają by dziecko zachowywało się jak dorosły- powoduje to lęki u dzieci, lęki przed  karą                                                                                                                      

-trudne zaspokajanie p. bezpieczeństwa jest w rodzinach, w których ma miejsce nadużywanie alkoholu:

      -dz. są gorzej odżywione,

     -sen zakłócony,

     -więź rodzinna słaba i zaburzona,

     -p. bezpieczeństwa też- nie wiadomo kiedy rodzice będą trzeźwi, czy pijani i jak się

      wówczas zachowają,

-pozostawienie dzieci bez opieki,

 dzieci boją się myszy, psów, ciemności, burzy, obcych ludzi trzeba wtedy  spokojnie zapoznawać je z rzeczywistością i pokazywać, że obawy nie mają uzasadnienia- nie można w sposób gwałtowny np. zmuszać do przebywania  w ciemności,

-nie należy w obecności dzieci wyrażać swoje niepokoje, np. lęk przed burzą,

-nie należy straszyć dzieci,

-nie należy oglądać filmów dla dorosłych, bo, np. może dzieciom śnić się jakaś scena z filmu; boi się wejść na klatkę schodową bo może czai się jakiś  morderca,

-należy przygotować dziecko do poradzenia sobie z sytuacjami lękowymi i żeby nie wyobrażało sobie życia w różowych barwach, np. trzeba uprzedzić, że rwanie zęba będzie bolesne, dodając: ”jednak inni ludzie to przeżywają i ty też przeżyjesz, to tylko krótka chwila. Staraj się być dzielny.

-p. poznawcza

Dziecko pragnie zobaczyć, usłyszeć, dotknąć, polizać, sprawdzić co jest w środku, często narażając się na przykre i bolesne przeżycia: parzy się, kaleczy, spada itp. Zadaniem rodziców jest umożliwienie dziecku zaspokojenia p. poznawczej. Konieczne jest więc:

-dostarczenie odpowiednich materiałów, poczynając od prostych, np.

 gumowych zwierzątek, klocków, do bardziej skomplikowanych,

-stawianie dziecka w nowych sytuacjach, najpierw spacer do parku, potem do ZOO, sklepu, znajomych,

-uczestnictwo w życiu rodziny i odtwarzanie go w zabawach, pomoc w sprzątaniu, przygotowywanie posiłków,

-wspólna obserwacja zjawisk przyrody, np. zachodu słońca,

-wycieczki do lasu,

-uwaga na aspiracje rodziców- przekazywane informacje są jakby o numer za duże w stosunku do możliwości dziecka,

-p. aktywności

P. aktywności dziecko zaspokaja w zabawie. Dziecko czuje potrzebę działania dlatego, że organizm wytwarza energię, którą musi wydatkować. U dziecka aktywność jest czynnikiem rozwoju. Wykonując różnorodne czynności dziecko ćwiczy swoje narządy ruchu, zdolność spostrzegania i myślenia, gromadzi doświadczenia.

P. aktywności wiąże się z poznawczą, np. budując latawiec zaspokaja p. działania i poznawczą.

-należy zapewnić dziecku miejsce do zabawy gdzie może naśmiecić, zburzyć idealny porządek,

-należy zapewnić mu narzędzia i materiały działania, najpierw zabawki najlepiej proste: drewniane samochody, do których można ładować, plastelina, układanki, małego lekarza, pocztę itp.

-należy uczestniczyć w zabawach z dziećmi, zachęcać je , pomagać,

-należy wyrażać dziecku uznanie: „jak ładnie budujesz”, „jak szybko biegasz”

-należy włączać wżycie rodziny

-przejście z zabawy do pracy. Dz. Działa wtedy na rzecz innych i zaczyna czuć się potrzebne, akceptowane,

-rodzice powinni dbać o to, aby dziecko realizowało swoją p. aktywności w sposób właściwy, swobodny, żywy, wesoły, uporządkowany i  doprowadzony do końca.

Ograniczenie zaspokojenia potrzeby aktywności jest wtedy, gdy :

1.     Rodzice wymagają od dziecka, aby zachowywało się jakby było starsze, np. czytało książki, pracowało, uczyło się, a nie biegało, grało w piłkę,

2.     Gdy rodzice są  nad opiekuńczy i nie pozwalają dziecku wykonywać wielu czynności bo się skaleczą, przewrócą, zaziębią,

3.     Odkładają moment zapisania dziecka do przedszkola ze względu na ,np. infekcję,

4.     Rodzice nie pozwalają dziecku wychodzić na podwórko bo, np. nauczy się brzydkich słów.

-p. samodzielności, wzrostu, osiągnięć rozwoju

Samodzielność dla wielu rodziców kojarzy się z osiągnięciem pełnoletniości, np. „będziesz decydowała o sobie, kiedy osiągniesz pełnoletniość”.

A tymczasem potrzeba samodzielności przejawia się w każdym okresie rozwoju. Małe dziecko odpycha rękę matki, która chce nakarmić je kaszką i woła ”Ja sama”. Chce samo jeść, myć się, ubierać, iść do sklepu, odebrać telefon itp.

Są dwie przyczyny niechęci dorosłych do zaspokajania dziecięcej potrzeby samodzielności:

-jak samo zacznie się ubierać ileż to będzie trwało czasu, strach przed zrobieniem sobie krzywdy.

W ten sposób dziecko jest ograniczone i gorzej niż rówieśnicy opanowuje różne czynności.

Nie należy wyręczać dziecko!

Trzeba pomagać mu w stopniu minimalnym. Zaspokajanie potrzeby samodzielności powinno być związane z aktywnością samowychowawczą - pracą nad kształtowaniem własnej osobowości, a w wieku przedszkolnym rodzice powinni zachęcać dziecko do samooceny: ”Czy dobrze to zrobiłeś?” , „Czy jesteś z siebie zadowolony?”, „Pomyśl co lepiej”.

-p. kontaktu

W pierwszych latach dziecko manifestuje potrzebę bliskiego kontaktu przede wszystkim z ludźmi dorosłymi- najpierw  z matką. W tym czasie trzeba zaspokajać tę potrzebę poprzez przejawy serdeczności:

-         częsta obecność dorosłych przy dziecku,

-         zwracanie uwagi na dziecko,

-         uśmiechanie się do niego, branie na ręce, kolana,

-         przytulanie,

-         radość z jego osiągnięć.

W okresie wieku żłobkowego, przedszkolnego dzieci potrzebują również kontaktu z szerszym kręgiem osób: dalszymi członkami rodziny, panią w przedszkolu, dziećmi. Dz. 2 - 3 letnie chętnie przebywają w gronie rówieśników, ale bawią się obok siebie, swoją zabawką, 4- 5 letnie już ze sobą współdziałają, bawią się wspólnie.

Do końca wieku przedszkolnego dominuje potrzeba bliskiego kontaktu z matką, ojcem. W klasie I- II rywalem rodziców staje się nauczycielka.

       9- 11 r. ż. Potrzeba obcowania z rówieśnikami, wtedy rodzice powinni pozwalać na to, aby koledzy przychodzili do domu syna, by syn odwiedzał kolegów, aby mogli bawić się razem na podwórku, jednak nie codziennie, nie o każdej porze.

W wieku dorastania dzieci przejawiają potrzebę kontaktu społecznego i emocjonalnego  w obcowaniu z rówieśnikami a nie z dorosłymi. Więź z  dorosłymi jeśli nie słabnie, to zmienia swoją formę na partnerską. Nie należy wtedy okazywać nadmiernej troski [„Czy wszystko zjadłeś?” „Czy się nie przeziębiłeś?”], używać zdrobnień, co razi i niecierpliwi młodzież, ponieważ czują wzrost potrzeby samodzielności.

Nie należy pouczać „Bo ja w twoim wieku...”- moralizowanie.

Trzeba opowiadać własne przeżycia z okresu młodości.

- p. przynależności

Jest ściśle związana z potrzebą kontaktu, chodzi w niej jednak o kontakt stały, na który zawsze można liczyć, którego na pewno się nie straci. Wiąże się ona z potrzebą bezpieczeństwa.

Pierwszą grupą społeczną, do której dziecko przynależy jest rodzina. Na pytanie: „Czyj jesteś?” dziecko odpowiada: „Mamusi i tatusia”

Poczucie przynależności zakłóca, np.

-         to, że dziecko czuje się nieakceptowane,

-         gdy słyszy pod swoim adresem negatywne uwagi, np. „Twój starszy brat jest taki zdolny, a ty?”

-         gdy jest ciągle upominane,

-         gdy stawia się inny wzór do naśladowania.

Bardzo ważne jest stopniowe usamodzielnianie się dziecka, jeżeli rodzice nie dostrzegają potrzeby wzrostu samodzielności, to dziecko pragnie uwolnić się spod zależności. Wcześnie zawierane małżeństwa są wynikiem nie chęci założenia rodziny, lecz chęci uwolnienia się od rodziny macierzystej.

Dzieci w wieku szkolnym przejawiają potrzebę przynależności do grupy poza rodzinnej: klasy, paczki koleżeńskiej.

Szczególnie silną więź, potrzebę przynależności do grupy rówieśniczej widać u dzieci;

-         zaniedbanych przez dom rodzinny, odrzucanych przez rodziców, dzieci tzw. marginesu społecznego, niechciane, niekochane, którym rodzice poświęcają za mało czasu; dzieci tzw. „niezbyt udane”, które nie spełniają oczekiwań rodziców,

-         dzieci, które nie zaspokajają w domu swoich potrzeb aktywności, samodzielności.

Realizując potrzebę przynależności dziecko pragnie upodobnić się do członków grup, naśladuje ich.

-p. akceptacji- każdy chce być pozytywnie oceniany w różnej dla siebie grupie.

-         nie należy krytykować wytworów dzieci: prac plastycznych, np. rysunek kosmonauty, a nie niedźwiedź- jak sądzi tata,

-         opinie i oceny powinny być wypowiadane bardzo ostrożnie, powinny mieć charakter konkretny i odnosić się do jednego, pojedynczego wytworu, czynu, zachowania, a nie do ogólnych właściwości, nie należy mówić:” Nie masz zdolności do rysowania, brzydko śpiewasz, robisz wszystko nieporządnie, nigdy nie pamiętasz o obowiązkach, jesteś niesłowny”. Dziecko wtedy myśli: ”Taki jestem. Stwierdzają to dorośli - moi rodzice.” Niestety nie zawsze wyciąga z tego wniosek „Muszę się zmienić”, lecz „Nie ma na to rady, sytuacja jest beznadziejna’.

-         Oceniając wytwory, zachowanie dziecka należy obok negatywnych wyrazić kilka pozytywnych słów, np. „Ten domek niezbyt ci się udał, ale ma ładne okna”, „Zachowałeś się niezbyt grzecznie wobec Jacka, ale jeśli przyjdzie jutro, to będziesz milszy, przecież potrafisz”

-         Najczęściej oceniamy negatywne zachowanie dziecka, a zapominamy o pozytywnym mówiąc ”To jego obowiązek”,

-         Niezaspokojenie potrzeby akceptacji powoduje napięcie psychiczne i pod wpływem jego dziecko rezygnuje z wysiłku „Zawsze jest źle, to nie będę się starał” lub zachowuje się agresywnie, wejście w grupy o charakterze aspołecznym.

-p. posiadania

Nie tylko dorośli, ale i dzieci pragną mieć różne przedmioty dla samej przyjemności ich posiadania. Większość tych przedmiotów służy zaspokajaniu różnych potrzeb biologicznych i psychicznych.

Posiadanie przedmiotów przez dzieci zaspokaja inne potrzeby:

-         zwracania na siebie uwagi innych,

-         uznania z ich strony,

-         zdobycia dobrej pozycji w grupie,

-         samodzielności[ dostają pieniądze i nimi sami dysponują],

-         p. gromadzenia, kolekcjonowania,

-         p. porządkowania, np. znaczków, skarbów.

Zadania rodziców w zaspokajaniu potrzeb posiadania, nabywania, gromadzenia:

-         NIE  NALEŻY  ICH NADMIERNIE  ROZWIJAĆ,

-         NIE  NALEŻY  OBFICIE  OBDAROWYWAĆ,  ABY  NIE  PRZYWYKŁO  DO TEGO,  ŻE  BEZ  WYSIŁKU  OTRZYMUJE  KOSZTOWNE  PRZEDMIOTY,

-         NIE  NALEŻY  OBDAROWYWAĆ  DZIECI  MÓWIĄC  ”JA  TEGO  NIE MIAŁEM,  TO NIECH  ON  MA” ,BO  WTEDY  ZASPOKAJAMY  SWOJE  POTRZEBY;  TATA  BAWIĄCY  SIĘ  KOLEJKĄ,

-         DZIECI  MOGĄ  NIE  SZANOWAĆ  PRZEDMIOTÓW,

-         NIECH  DZIECKO  BĘDZIE  UŻYTKOWNIKIEM , A  NIE  POSIADACZEM  PRZEDMIOTÓW. Kolekcjonować może przedmioty, które nie mają już  innego zastosowania, np. znaczki pocztowe, opakowania od czekolady, a nie , np. kolekcja samochodów, lalek, bo wtedy dzieci się chwalą i uważają siebie za warte więcej od innych.

-         Należy dziecko uczyć dzielenia się przedmiotami z innymi; nie mówimy „Nie pożyczaj, nie częstuj”

-p. seksualna- przygotowanie do pełnienia roli w rodzinie, chcesz być kochany, to kochaj.

-p. sensu życia.